Soomaalidu waa dhalinyaro, firfircoon, internet-yaqaan, maskax ganacsi leh…
Laakiin marka ay timaaddo shaqo, xaqiiqadu way adag tahay.
Warbixinno caalami ah ayaa sheegaya in Soomaaliya ay ka mid tahay dalalka ugu shaqo la’aanta badan dhalinyarada. Dhalinyaro badan oo wax bartay iyo kuwo aan waxbaran midna ma helaan shaqo xasilloon.
Markaas su’aashu waa:
Haddii Soomaalidu shaqo jecel yihiin oo ganacsi yaqaannaan,
maxay haddana shaqo la’aantu u tahay mid aad u sarreysa?
Aan kala jabinno.
1. Dal daciif ah oo ka soo kabsanaya dagaal & burbur
Soomaaliya sanado badan ayay ku jirtay:
- Dagaal sokeeye
- Amni xumo
- Dowlad daciif ah iyo hay’adaha adeegga oo burburay
Marka dal uu ka bilaabmayo:
- Kaabayaasha dhaqaalaha oo burburay (wado, koronto, warshado…)
- Dowlad karti yar
- Adeegyo dadweyne oo liita
Waxaa aad u adkaanaysa in:
- Maalgashi shisheeye yimaado
- Warshado la dhiso
- Shirkado waaweyn oo shaqo abuur sameeya la helo
Shaqo la’aantu ma aha “dadka oo aan rabin inay shaqeeyaan” kaliya, ee waa natiijo nidaam qaldan.
2. Dhaqaale kooban oo aan rasmiga ahayn (informal)
Dhaqaalaha Soomaaliya waxaa inta badan ka taliya dhowr meelood:
- Xoolaha & beeraha
- Isgaarsiinta & adeegyada fudud
- Ganacsi yar-yar & lacagaha qurbojoogta (remittance)
Warshado waaweyn oo wax soo saara (manufacturing) aad bay u yar yihiin.
Inta badan ganacsigu waa:
- dukaan yar
- suuq
- ka shaqeyn qoys
- wax lagu iibiyo jidka agtiisa
Taasi waxay keentaa:
- In dad badani “isku dayaan” inay nolol ka sameeyaan suuqa
- Laakiin ay jiraan shaqooyin rasmi ah oo aad u yar:
- heshiis leh
- mushahar joogto ah leh
- xuquuq shaqaale leh
- heshiis leh
Markaa:
- Dhalinyaro badan waxay ku jiraan nolol “waa shaqeynayaa laakiin ma filna” – underemployment.
3. Dhalinyaro badan, fursado yar
Soomaaliya waa dal aad u dhalinyaro badan – boqolkiiba badan bulshada waa ka yar tahay 30 sano.
Laakiin:
- Tirada shaqooyinka cusub ma kororto xawaare la mid ah tirada dhalinyarada soo baxaysa
- Sannad walba kumannaan dhalinyaro ah ayaa suuqa shaqada soo galaya,
iyadoo meesha yaallaan fursado aad u yar
Natiijadu waa:
- Shaqo la’aan dhalinyaro aad u sarreysa
- Iyo niyad jab ka jira:
- kuwa wax bartay
- iyo kuwa aan fursad waxbarasho helin midkoodna.
- kuwa wax bartay
4. Waxbarasho daciif ah & xirfadihii suuqa loo baahnaa oo maqan
Dhib kale oo weyn waa kala go’a u dhexeeya:
- Xirfadaha ay dadka haystaan
- Iyo xirfadaha suuqa shaqadu u baahan yahay
Dhibaatooyinka jira waxaa ka mid ah:
- Heerka akhriska & qorisku wali waa hooseeyaa meelo badan
- Carruur badan iskuul kama gaarin heer sare (secondary)
- Tababarro xirfadeed (TVET) oo tayo leh aad bay u kooban yihiin
Markaa:
- Dhalinyaro badan ayaa qaata shahaadooyin, laakiin xirfad wax ku ool ah ma helaan
- Shirkado waxay yiraahdaan: “Dad xirfado leh ma helayno”
- Dhalinyarada waxay yiraahdaan: “Shaqooyin ma jiraan”
Labada hadalba run bay noqon karaan, sababtoo ah:
waxbarashada & suuqa shaqadu isma waafaqsana.
5. Amni xumo, barakac & maalgashi maqan
Colaad iyo amni xumo weli waxay saameeyaan:
- Maalgashiga – Yaa warshad weyn ka dhisaya meel aan degganayn?
- Socdaalka dadka – Qaar ma awoodaan inay u guuraan magaalada ama gobol uu shaqo ka yaallo
- Adeegyada aasaasiga ah – Koronto, wadooyin, dekedo qaali & liita
Intaas waxaa dheer:
- Abaaro & fatahaado ayaa qoysas badan ka barakiciyay miyiga,
kuna qasbay inay u soo kacaan magaalooyin iyo xeryo barakacayaal.
Inta badan:
- Waxay yimaaddaan iyagoo:
- aan lahayn hanti
- aan haysan xirfado magaalada ka shaqeynaya
- aan lahayn network (cid ay ku tiirsan yihiin)
- aan lahayn hanti
Markaa:
- Tirada dadka magaalada shaqo raadinaya way bataa
- Laakiin shaqooyinka magaalada ma badna
→ Shaqo la’aantu si muuqata ayey u koraa.
6. Isbeddelka cimilada & nolosha miyiga oo burbureysa
Beeraleyda & xoolo dhaqatadu waa laf-dhabarka dhaqaalaha Soomaaliya, shaqo badanna way abuurtaa.
Laakiin:
- Abaaro isdaba joog ah ayaa:
- xoolo badan halleyay
- beerihii laydhiyay
- biyo & daaq lagu yaraaday
- xoolo badan halleyay
Marka:
- Nin xoolo dhaqato ah uu xoolihiisii waayo
- Ama beeraleydu beerteedii ka dhamaato
Waxay luminayaan:
- Ma aha “faa’iido yar” oo kaliya
- Ee waxay luminayaan shaqadii oo dhan
Waxaana lagu qasbaa:
- Inay u soo guuraan magaalo
- Inay ku tiirsanaadaan qaraabo & gargaar
- Ama inay galaan shaqooyin aad u hooseeya oo aan xasilloonayn
Markaa isbeddelka cimiladu ma aha keliya “roob la’aan”, ee waa sabab toos ugu xiran shaqo la’aanta & saboolnimada.
7. Eex, qaraabo-kiil & musuq
Qodob kale oo xanuun badan waa: sida shaqooyinka loo qeybsado.
Shaqo badan, gaar ahaan:
- hay’adaha dawliga ah
- iyo meelo gaar loo leeyahay oo waaweyn
waxaa saameeya:
- Qabyaalad & qaraabo-kiil
- Musuq & laaluush
- “Qofkii qof garanaya” oo fursad helaya
Taas micnaheedu waa:
- Shaqooyin badan waxay tagaan:
- ehel
- dad laaluush bixiya
- qoondo qabiil
- ehel
- Halkii loo siin lahaa qofka ugu aqoonta & kartida badan
Natiijo:
- Dhalinyaro karti leh: niyad jab & hijro rabitaan
- Shirkadaha & hay’adaha: wax soo saar hooseeya
- Bulshada: kalsooni yari ku timaadda nidaamka.
8. Haween badan oo laga reebay suuqa shaqada
Shaqo la’aantu rag & dumar si isku mid ah uguma dhacdo.
- Gabdho & haween badan waxaa ka hor istaaga:
- Dhaqan: “Gabadh shaqo noocaas ah ha geliin”
- Guur degdeg ah & uur badan
- Amni & nabadgelyo la’aan oo sababta in gabdhaha aan loo oggolaan inay magaalada ka shaqeeyaan
- Fursado waxbarasho & xirfad oo ay ka liitaan wiilasha
- Dhaqan: “Gabadh shaqo noocaas ah ha geliin”
Markaa:
- Ragga oo shaqo la’aan ah ayaan haynaa
- Haween badan oo shaqo doon kara, laakiin lagama qaybgeliyo suuqa ayaan haynaa
Taasi waxay hoos u dhigtaa:
- awoodda guud ee bulshada inay ka shaqeysato oo wax soo saarto.
9. Lacagaha qurbojoogta: nolol bay badbaadiyaan, shaqo ma abuuraan
Lacagaha ay qurbajoogtu soo diraan (remittance):
- Waa laf-dhabar iyo neef-qaad badan oo qoysas badan Soomaaliyeed
- Waxay ka caawiyaan:
- Cunno & nolol maalmeed
- Kharashka iskuulka
- Ganacsiyo yaryar oo qoys ahi ay bilaabaan
- Cunno & nolol maalmeed
Laakiin:
- Mararka qaar waxay hoos u dhigaan cadaadiska shaqo raadinta ee qaar ka mid ah dhalinyarada
- Dhaqaalaha waxay ka dhigaan mid ku dhisan isticmaal (consumption), ma aha soosaarka shaqo-abuurka
- Waxay kala dhaxal wareejiyaan qoysaska hela & kuwa aan helin.
Remittance-ku waa badbaado nololeed,
laakiin ma aha beddelka:
“Dalka waxaa looga baahan yahay suuqa shaqo oo dhab ah.”
10. Haddaba, maxay shaqo la’aantu Soomaaliya uga sareysaa?
Markaan wada isku xirno:
Soomaaliya maanta waxay leedahay:
- Dowlad & nidaam weli jilicsan oo dagaal & burbur ka soo kabanaya
- Dhalinyaro aad u badan, oo si xawaare sare ah suuqa shaqada usoo galaya
- Dhaqaale:
- Kooban (sectorro yar yar oo shaqo abuur kara)
- Aan rasmi ahayn (informal)
- Si daran ugu nugul abaaro & cimilada is beddasha
- Kooban (sectorro yar yar oo shaqo abuur kara)
- Waxbarasho & xirfado aan la jaanqaadin suuqa shaqada
- Eex & musuq oo fursadaha jira mararka qaar ka xira dhalinyarada kartida leh
- Xannibaad ku saabsan haweenka oo ka reebta shaqo & dhaqaale
Markaa dhibaatadu ma aha:
“Soomaalidu waa caajis.”
Dhibaatadu waa:
Nidaamka & qaabka dalka loo dhisay oo aan shaqo ku filan dhalinyarada u abuurin.
11. Maxaa yareyn kara shaqo la’aanta? (si kooban oo explainer-style ah)
Adigu ma tihid dawlad, waxaad qoreysaa explainers SomTrends ah. Marka ha ka dhigin policy buug, ka dhig qodobo fudud:
- Amni & xasillooni → si ganacsato & maalgashi loo soo jiito
- Xirfado casri ah → TVET, skills digital ah, xirfadaha ganacsiga yar-yar
- Taageeridda ganacsiga yar & private sector-ka → in dhalinyarada laga caawiyo maalgelin & training
- La dagaallanka eexda & musuqmaasuqa → shaqooyinka dawliga ah & hay’adaha loo furo tartan furan
- Ka jawaabidda cimilada & abaaraha → in beeraleyda & xoolo dhaqatada loo sameeyo xalal waara
In haweenka loo furo suuqa shaqada → waxbarasho, xirfado, ammaanka goobta shaqo & xuquuq cad
