Mararka qaarkood waxaad maqashaa:
- Maanta: Soomaaliya & Itoobiya waa iskaashi ka wada jira Al-Shabaab la dirirka.
- Berri: war baa soo baxa, khilaaf, hanjabaad, ciidan la bixinayo, hadallo kulul.
Dad badan way isku dhex yaacaan:
“Deris bay yihiin, maxay markasta ugu murmaan?
Mar baa lays laayaa, mar baa lays dhunkadaa?”
Aan eegno dhowr sabab oo taariikh, juqraafi & siyaasadeed ah oo ka dhigta xiriirkaas mid aad u adag.
1. Xuduudaha gumaysiga & riyada “Greater Somalia”
Xuduudaha Itoobiya & Soomaaliya ma ahan kuwo ay iyagu isugu yimaadeen oo ka wada heshiiyeen – waxaa soo jiiday quwado gumeysi. Ogaden / Somali Region ee Itoobiya waxaa degan Soomaali badan, balse si rasmi ah waxaa loogu daray Itoobiya heshiisyo Ingiriisku saxiixay qarnigii 19-aad.
Markii Soomaaliya xornimada qaadatay, waxaa dhalatay riyo ah:
“Dhul kasta oo Soomaali degto ha isku yimaado – Greater Somalia.”
Taasi waxay keentay dagaallo dhowr ah oo Itoobiya lala galay, waxaa ugu weyn Dagaalkii Ogaadeen 1977–78, markii ciidanka Soomaaliya isku dayeen in ay xoog ku qabsadaan Ogaadeen.
Dagaalkaas & guuldarradiisii waxay ka tageen:
- Xanuun taariikheed
- Kalsooni darro labada dhinac ah
- Shaki ku saabsan: “Deriskan runti muxuu doonayaa?”
2. Itoobiya oo biyo & bad la’aan ah vs Soomaaliya oo xeeb ballaaran leh
Itoobiya waa dal weyn, laakiin bad ma leh. Taasi waa culeys dhaqaale & istiraatiiji ah oo aad u xooggan. Itoobiya sanado badan waxay ku tiirsanayd dekedaha deriska – dalkii Eriteriya markii ay kala go’een, dabadeed dekedaha Jabuuti, mararka qaar Berbera.ACCORD
Marka Itoobiya ka hadasho:
“Waxaan rabnaa in aan helno marin bad oo joogto ah,”
Soomaaliya waxay ka dareentaa:
“Ma magaalooyin & xeeb ayey naga rabaan?”
Markii Itoobiya & Somaliland saxiixdeen MoU 2024 oo ku saabsanaa in Itoobiya hesho marin badeed Berbera, iyada oo Somaliland u ballanqaadaysa “aqoonsi mustaqbalka” – Soomaaliya aad bay uga carootay, waxayna ku sheegtay in ay tahay ku xadgudub madax-bannaanideeda & dhulkeeda.
Taasi waxay khilaafkii laba dal mar kale gaarsiisay heer aad u khatar badan.
3. Amni la wadaago, laakiin kalsooni la’aan
Dhanka kale, labada dal waxaa ka dhexeeya dano amni:
- Al-Shabaab waxay ka howl gashaa Soomaaliya, saameynna ku leedahay Itoobiya
- Itoobiya ciidamo ayay ka joogeen Soomaaliya sanadihii AMISOM/ATMIS si ay uga caawiyaan dagaalka argagixisada
Sidaas darteed:
- Waxaa jira is-kaashi amni – Itoobiya waxay rabtaa in Soomaaliya xasisho
- Laakiin isla waqtigaas:
- Soomaaliya waxay ka baqaysaa faragelin siyaasadeed
- Itoobiya waxay ka cabsanaysaa in Soomaaliya (ama quwado kale oo taageeraya) ay ka shaqeeyaan olole ka dhan ah midnimadeeda (Ogaadeen, iwm.)
- Soomaaliya waxay ka baqaysaa faragelin siyaasadeed
Markii MoU-ga Itoobiya–Somaliland uu soo baxay, Soomaaliya waxay xitaa ka fikirtey in ciidanka Itoobiya laga saaro gudaha dalka, taas oo khatar gelisay iskaashigii amniga.
Waxaa abuurma xaalad:
“Waxaan isu baahan nahay… laakiin waan iska shakisanahay.”
4. Saameynta quwado shisheeye & siyaasado gudaha
Xiriirka labada dal ma aha kaliya Addis Ababa & Muqdisho:
- Masraxa waxaa soo gala:
- Masar, Eritrea, Turkiga, Carabta, Maraykanka, iwm.
- Masar, Eritrea, Turkiga, Carabta, Maraykanka, iwm.
- Mid walba wuxuu leeyahay dano u gaar ah:
- Biyaha Nile
- Badweynta Hindiya & Badda Cas
- Dagaalka argagixisada
- Ganacsi & saldhigyo ciidan
- Biyaha Nile
Marka Itoobiya & Soomaaliya isku dhacaan:
- Dalal kale ayaa dhinac walba ka raadsada faa’iido – mar Ethiopia la taageero, mar Somalia
Dhinaca kale, hoggaamiyeyaasha gudaha ee labada dal:
- Mararka qaarkood waxay ka dhigaan khilaafka deriska agab siyaasadeed:
- “Deriska ayaa na handadaya” → taageero gudaha ah
- Soomana mar bay leedahay: “Itoobiya ayaynu ka difaacnaa dhulkeenna”
- Itoobiya-na mar bay leedahay: “Bad ayaanu xaq u leenahay”
- “Deriska ayaa na handadaya” → taageero gudaha ah
5. Maxaa hadda socda?
Ka dib MoU-ga Somaliland, labada dal waxay galeen xaalad aad u kacsan – xiriir diblamaasiyadeed ayaa xumaaday, hadallo kulul baa la isku mariyay media. Laakiin dabadeed Turkigu wuxuu dhex dhigay Ankara Declaration, labada dhinacna way ku heshiiyeen in khilaafka lagu xaliyo wada hadal & in Itoobiya bad loo furo iyadoo la ixtiraamayo madax-bannaanida Soomaaliya.
Tani waxay muujineysaa labo waji:
- Dhinac: xusuusta dagaalka & khariidadaha gumaysiga
- Dhinac kale: xaqiiqda maanta ka jirta ee ah in labada dal isku xiranyihiin – amni, ganacsi & juqraafi ahaan.
Gunaanad
Xiriirka Soomaaliya & Itoobiya waa isku darka:
- Taariikh xanuun leh (Ogaadeen & riyada Greater Somalia)
- Itoobiya oo doonaysa bad & marin ganacsi
- Soomaaliya oo ka baqaysa in dhulkeeda la kala jaro
- Amni & dagaal argagixiso oo ay ku khasban yihiin inay iska kaashadaan
- Quwado shisheeye oo masraxa ka daneynaya
Taasi waa sababta mararka qaarkood aad u aragto:
Hal sawir: Abiy & Xasan oo is gacmo qaadaya Ankara,
Sawirka xiga: dad Soomaaliyeed oo dalbaya “Ethiopia ha faragelin.”
